Imperium Rzymskie

Imperium rzymskie powstało w 27 roku p.n.e., kiedy Gajusz Oktawiusz otrzymał z rąk senatorów tytuł „Augusta” – co oznaczało boski. Potwierdziło to jego pozycję, jako najważniejszego człowieka w państwie i przyniosło koniec republiki rzymskiej.

Pryncypat Oktawiana Augusta

Oktawian August panował w imperium od 27 roku p.n.e. do 14 roku n.e. i w tym czasie udało mu się przywrócić stabilizacje polityczna i społeczną na całym obszarze państwa. Cesarz zniósł ustrój republikański, natomiast skupił się na połączeniu kompetencji urzędów cywilnych z wojskowymi, w szczególności władzy konsula, trybuna ludowego i najwyższego kapłana. Tak, więc w jego rękach skupiła się władza trzech do tej pory podzielona miedzy trzy osoby. Cesarza określano również mianem zwycięskiego wodza oraz ojca ojczyzny. August zachował przywileje należne senatorom, podkreślając przez cały okres swojego panowania, że jest pierwszym wśród równych. W związku z tym jego rządy określano mianem pryncypatu.
August należał do tych cezarów, którzy wprowadzili szereg reform, aby usprawnić administrację rzymską. Zastąpił skorumpowanych patrycjuszy administratorami ze stanu kwitów, czyli rycerzy, oddając w ich ręce kluczowe stanowiska w państwie. Zastąpił również skorumpowanych przedsiębiorców, którzy do tej pory zajmowali się gromadzeniem podatków, urzędnikami państwowymi. Te zmiany w połączeniu z rozsądnymi podatkami
i stabilną walutą spowodowało rozwój handlu i wzrost gospodarczy w imperium.
Cesarz zajął się również reformą religii i uzdrowieniem obyczajowości w państwie. Ustanowił szereg praw, zachęcających małżeństwa do posiadania dzieci, a także wprowadził kary za przestępstwa seksualne. Promował kulturę, która gwarantowała proste wiejskie życie
i ceniła wartości rodzinne oraz pobożność. W czasie swojego panowania Oktawian August odnowił 82 świątynie i odnowił zaniedbane tradycje religijne.

Dynastia julijsko-klaudyjska

Następca Agusta - Tyberiusz był zarówno skutecznym dowódcą, jak i administratorem. Jednak zmęczony władzą, pod koniec panowania wycofał się do willi na Capri i pozostawił rządy w ręku prefekta pretorium Aeliusza Sejanusa. Ten jednak szybko przekazał władzę
w ręce swojego bratanka Gajusa, zwanego Kaligulą.
Początkowo Kaligula zyskał sobie przychylność znosząc podatek od sprzedaży i organizując igrzyska sportowe oraz przedstawienia. Jednak już wkrótce okazało się,
że władza sprawowana przez niego nosi cechy tyranii. Mordował senatorów, gubernatorami mianował swoich przyjaciół z dzieciństwa i żądał oddawania sobie czci, porównując się do Jowisza. W końcu został zamordowany przez spiskowców, którzy nie mogli dużej znieść zaprowadzonej tyranii.
Po gwałtownej śmierci Kaliguli rzymianie zastanawiali się nad przywróceniem Republiki, jednak pretorianie wymusili na senatorach uznanie nowego cesarza, którym został Klaudiusz. Odznaczał się on rozsądkiem w decyzjach politycznych oraz wprowadzeniem humanitarnych praw dla dłużników i niewolników. Jednak i on nie dzierżył władzy długo, bowiem został otruty przez swoja żonę Agrypinę, która postanowiła w ten sposób umożliwić swojemu synowi Neronowi, objecie tronu.
Neron był władca, który zapoczątkował prześladowanie rzymian, wykorzystując do tego celu pożar Rzymu w 64 roku n.e.. Był władca o dużych ambicjach artystycznych, ale swoim śpiewem i aktorskimi popisami tylko wprawiał Rzymian w zakłopotanie. Jako cesarz rządził nieudolnie i wkrótce wybuchł przeciwko niemu bunt. On sam popełnił samobójstwo podczas ucieczki z Rzymu.
Śmierć Nerona zapoczątkowała wojnę domowa, podczas której na tronie cesarskim zasiadali kolejno: Galba, Otton, Witeliusz i Wespazjan. Wtedy właśnie okazało się, że władza cesarza opiera się na armii.

Dynastie Flawiuszów i Antonimów

Tryumfatorem zmagań między czterema cesarzami był Wespazjan. Cesarska nominacja zastała go podczas tłumienia powstania żydowskiego. Powołując nowych senatorów spoza Italii oraz lojalnych dowódców zbudował poparcie dla nowej dynastii - Flawiuszy. Uzdrowił finanse państwa. Po nim władzę przejął syn cesarza Tytus. Jego krótkotrwałe rządy były dobrze wspominane przez Rzymian, natomiast jego brata Domicjana, uważali za tyrana i złej opinii nie poprawiły mu liczne sukcesy wojskowe. W końcu został zamordowany w wyniku spisku pałacowego.
Po śmierci Domicjana senat powołał na tron Nerwę, który zapoczątkował dynastię Antonimów. Pięciu cesarzy z tego rodu, którzy po kolei zasiadali na tronie uważanych było
za doskonałych administratorów i polityków. Udało im się między innymi zainicjować program budowy wielu obiektów w imperium, zreformować administrację, zainicjować program świadczeń społecznych, rozpocząc budowę nowych dróg i umocnień fortyfikacyjnych.
Historycy uznali pięciu cesarzy – Nerwę, Krajana, Hadriana, Antoninusa Piusa i Marka Aureliusza - za dobrych cesarzy, jednak Kommodus – spadkobierca Marka Aureliusza – nie interesował się już losami państwa. Kiedy zarł, pretorianie przeprowadzili aukcję w której stawką był tron cesarski. Wkrótce rozpoczęła się wojna domowa, której zwycięzca miał objąć władzę nad imperium.

Cesarze-żołnierze

Wojna domowa wyniosła na cesarski tron Septymiusz Sewera - dowódcę armii Dunaju.
Po pokonaniu rywali poświęcił większość panowania na gaszeniu płonących granic imperium. Nie ufał senatowi i pozbawił ich stanowisk dowódczych w armii. Nie ufał także gwardii pretoriańskiej, którą rozwiązał. Lojalność armii zapewnił sobie ustalając stały żołd oraz rozluźniając dyscyplinę. Powierzył żołnierzom szereg obowiązków administracyjnych, m.in. zbieranie podatków. Reformy te jednak raczej osłabiły państwo, a jego pięciu następców zostało zamordowanych mimo stałej polityki przekupywania wojsk. Panowanie dynastii Sewerów zakończyło się w zabójstwem cesarza Aleksandra Sewera.
Armia poczęła się uważać za reprezentanta ludu rzymskiego i źródło wszelkiej władzy. Między 235 a 284 rokiem n.e., wojsko powołało około 20 cesarzy, którym udało się zająć Rzym, i 30, którym to się nie udało. Tylko jeden z tych cesarzy zmarł śmiercią naturalną. Upadek władzy spowodował załamanie się gospodarki: poborcy podatkowi żądali olbrzymich podatków dla walczących ze sobą armii, a zbankrutowani rolnicy stawali się poddanymi latyfundystów lub zajmowali się rabunkiem.
Anarchia oraz zaniedbanie dróg i mostów sparaliżowała handel, co wywołało upadek wsi
i miast. Pieniądz stracił wartość, co spowodowało przejście z gospodarki pieniężnej
na wymianę barterową. Również podatki pieniężne zastąpiły podatki naturalne, pobierane
u producentów np. w żywności, broni i odzieży. Zubożenie uderzyło także w szkolnictwo, kulturę, igrzyska i festiwale religijne. Za panowania Aureliana Rzym, który już dawno wykroczył poza mury postawione w IV wieku p.n.e., został otoczony nowymi murami. Był
to widomy znak słabości cesarstwa.

Organizacja cesarstwa

W pierwszych wiekach swojego istnienia imperium rzymskie obejmowało terytorium,
na którym obecnie znajduje się ponad 30 państw. Zamieszkiwało je około 50 milionów ludzi. Rzym stworzył wielka machinę biurokratyczną. Zrąb administracji imperium stanowił zespół prowincjonalnych urzędników, którzy w razie potrzeby mogli liczyć na armię. Zakres działania biurokracji ograniczały postawione przed nią cele. Jej podstawowym zadaniem było gromadzenie podatków. O ile do Rzymu napływały podatki, o tyle urzędnicy administracji rzymskiej nie wywierali żadnego wpływu na życie lokalnych wspólnot czy miejscowych zwyczajów.
Reformę administracji rozpoczęto już za panowania Augusta. Jednak cokolwiek by nie powiedzieć, to administracja w imperium wyraźnie się poprawiła, w porównaniu z korupcją, jaka miała miejsce w Republice. Była ona znacznie bardziej scentralizowana i spójna.
Całe imperium tworzyła mozaika samorządnych miast, którymi, wraz z przyległymi do nich terenami, rządziła miejscowa elita. Odpowiadała ona za prowadzenie bieżącej administracji, realizację wielu ustaw i ściąganie podatków. Miasta te były przeważnie kopiami stolicy imperium - miały własny senat i urzędników wybieranych corocznie spośród lokalnych wielmożów.

Reformy Dioklecjana i Konstantyna

Sytuacja gospodarcza i militarna zaczęła poprawiać się w latach 70. III wieku. Stabilizację polityczną przywrócił cesarz Dioklecjan. Uznawszy, że sam nie podoła obowiązkom, dobrał sobie jako współrządcę Maksymiana, któremu powierzył zarząd prowincji zachodnich. Wkrótce potem obaj cesarze dostali po pomocniku.
System sprawowania władzy przez czterech cesarzy został stworzony przez Dioklecjana, jako stała instytucja. Z czasem Dioklecjan abdykował i przekazał władzę swojemu cezarowi. Pokojowe przekazanie władzy jednak się nie powiodła. Wybuchła wojna domowa, z której zwycięsko wyszedł Konstantyn, opanowując zachodnią i wschodnia stronę imperium.
Podczas rządów Dioklecjana i Konstantyna cesarstwo zostało zreorganizowane. Armię rozbudowano i podzielono na broniących granic i ruchomą armię polową Prowincje zostały podzielone na mniejsze jednostki, aby ułatwić zarządzanie nimi. Przywróciło to ład społeczny, ale powstała rozbudowana warstwa administracji, która szybko okazała się nieudolna i skorumpowana. W dodatku wzrosły podatki.

Chrześcijaństwo

Chrześcijaństwo, które narodziło się w I wieku w Palestynie bardzo szybko zyskiwało popularność. Już na początku II wieku jego zwolennicy żyli w całym cesarstwie. Chrześcijanie często spotykali się z wrogością pozostałych mieszkańców imperium. Zarzucano im ateizm, gdyż nie wierzyli w pogańskich bogów. Poza nielicznymi wyjątkami władze cesarstwa jednak ich nie prześladowały.
Wszystko zmieniło się w III wieku. W niepewnych czasach nowa religia zyskiwała na popularności. Rosnące szeregi chrześcijan zaniepokoiły władze i zaczęły się oficjalne prześladowania. Ich apogeum przypadło na pierwsze lata IV wieku. Bezlitosne, krwawe prześladowania nie złamały jednak Kościoła, wręcz przeciwnie - odwaga męczenników umacniała jego autorytet.
Zrozumiał to Konstantyn i w 313 roku wydał edykt tolerancyjny. Dwadzieścia cztery lata później, będąc już na łożu śmierci, Konstantyn przyjął chrześcijaństwo. Wszyscy kolejni cesarze byli już chrześcijanami. Wyjątkiem okazał się panujący w latach 361-363 Julian, który podjął ostatnią - nieudaną - próbę ożywienia pogaństwa.

Koniec zachodniego cesarstwa

W 330 roku Konstantyn przeniósł stolicę państwa do Bizancjum, dawnej greckiej kolonii nad Bosforem, którą przemianował na Konstantynopol. W 395 roku nastąpił ostateczny podział cesarstwa na: część zachodnią ze stolicą w Rzymie i wschodnią ze stolicą w Konstantynopolu.
Wkrótce po podziale doszło do załamania zachodniego cesarstwa. Liczne ludy germańskie wdarły się w jego granice. W 410 roku Wizygoci zdobyli Rzym - pierwszy raz od 800 lat miasto nad Tybrem padło łupem wrogiej armii. W tym samym roku cesarz Honoriusz zrezygnował z obrony Brytanii. Potem nastąpiła przejściowa poprawa. W 451 na Polach Katalaunijskich, w sojuszu z Germanami, cesarstwo odparło najazd wodza Hunów Attyli na Galię. Cztery lata później Wandalowie, którzy założyli własne królestwo w Afryce Północnej złupili Rzym. Resztki zachodniego cesarstwa wegetowały do 476 roku, gdy rzymski wódz germańskiego pochodzenia Odoaker zdetronizował Romulusa Augustulusa i ogłosił się królem Italii, natomiast wschodnia część cesarstwa przetrwała ninieszczęścia, jakie V wieku dotknęły imperium. Cesarstwo wschodniorzymskie o prawie tysiąc lat przeżyło imperium zachodnie.


Źródła:
- Ilustrowana Historia Świata tom III „Rzym i cywilizacja klasyczna na Zachodzie”, J.M. Roberts, z angielskiego przełożył Marcin Stopa, wyd. Świat Książki, Warszawa 1999r.

- http://pl.wikipedia.org/wiki/Imperium

 

 

 

Zobacz także:
Starożytna Grecja
Starożytny Egipt