Republika Rzymska

Około 509 p. n. e. zrażeni do monarchii mieszkańcy Rzymu usunęli króla Tarkwiniusza Pysznego i ustanowili republikę. Rzym dysponował wówczas rozległym – jak na miasto-państwo – terytorium, silną armią, szerokimi kontaktami handlowymi oraz dyplomatycznymi, nie tylko z sąsiednimi miastami latyńskimi, ale również z miastami etruskimi, greckimi koloniami na południu Półwyspu Apenińskiego oraz z odległą Kartaginą.

Ustrój republiki rzymskiej

Władza w republice rzymskiej podzielona była między lud, senat i urzędników. Najwyższą władzę prawodawczą i sądowniczą sprawował lud i wykonywał ją poprzez skomplikowany system zgromadzeń ludowych – zebrań całego ludu.

Najwyższą władzę polityczną i administracyjną sprawował złożony z patrycjuszy senat. Władzę wykonawczą, w tym realizację uchwał senatu i ludu, sprawowali urzędnicy o ograniczonych kompetencjach, którzy wybierani byli kadencyjnie.

Urzędnicy dzielili się na zwyczajnych i nadzwyczajnych.

Urzędnicy zwyczajni, byli regularnie wybierani na kadencyjne urzędy. Byli to: konsulowie, pretorzy, cenzorzy, edylowie plebejscy i kurulni, kwestorzy i trybuni ludowi.

W republice istnieli również urzędnicy nadzwyczajni, powoływani w specjalnych okolicznościach, tacy jak: interreks, dyktator, dowódca jazdy, prefekt miasta.

Patrycjusze i plebejusze

Cała historia V i IV wieku p. n. e., czyli okres republiki, da się podsumować jako okres walk między patrycjuszami – dziedziczną elitą, której pochodzenie nie jest całkiem jasne – a plebejuszami – resztą ludności Rzymu – o równouprawnienie polityczne i cywilne.

W 494 p. n. e. została ustanowiona funkcja trybuna ludowego, dla ochrony plebejuszy przed nadużyciami patrycjuszy i miał miejsce pierwszy bunt plebejuszy, zaś w 449 p. n. e. – drugi. W 366 p. n. e. wybrano pierwszego konsula plebejskiego.

Za koniec konfliktu można uznać rok 287 p. n. e., w którym plebejusze uzyskali prawo stanowienia ustaw na swoich zgromadzeniach.

Podbój Italii w okresie republiki

Konflikt wewnętrzny między dwoma grupami obywateli nie był jedynym problemem rzymskiej republiki. W 486 p. n. e. rozpoczęła się trwająca około 50 lat wojna Rzymu z Ekwami i Wolskami. Był to początek wojen, podczas których Rzym opanował środkową Italię.

W 390 p. n. e. Rzym przeżył najazd Galów, którzy złupili miasto. Obronił się tylko Kapitol. Po tym wypadku zdecydowano się zaopatrzyć miasto w nowe mury obronne, których budowę zaczęto w 378 p. n. e. – tzw. mury serwiańskie. Najazd Galów na Italię bardzo osłabił Etrusków, którzy po wielu latach wojen ulegli miastu znad Tybru. Podobny los spotkał inne ludy Italii.

Zajęcie w 272 p. n. e. Tarentu, greckiego miasta na południu Italii, zakończyło podbój półwyspu. Tarentowi nie pomogła nawet interwencja Pyrrusa, króla Epiru.

Podbite ludy musiały stać się sprzymierzeńcami Rzymu i wspierać go własnymi wojskami. Część zdobytych ziem zasiedlano kolonistami, resztę pozostawiono dotychczasowym właścicielom. By ułatwić sobie kontrolę nad półwyspem, Rzymianie rozpoczęli budowę drogi. Pierwszą z nich była via Appia, której budowę rozpoczęto w 312 p. n. e. Wtedy też powstał pierwszy rzymski akwedukt.

Wojny punickie

W tym samym roku zaczął się nowy okres w dziejach Rzymu. Spór między rzymską republiką a Kartaginą, o wpływy na Sycylii przekształcił się w zbrojny konflikt. Pierwsza wojna punicka trwała 23 lata. Mimo ciężkich strat Rzymianie złamali morską potęgę Kartaginy, a sporna wyspa stała się pierwszą prowincją Rzymu.

Pierwsze podboje pozaitalskie były odpowiedzią na napaści. Galowie znad Padu narazili się najazdami na Italię, a iliryjscy piraci atakowaniem rzymskich kupców. Po ich pobiciu Rzymianie musieli stawić czoła kartagińskiemu wodzowi Hannibalowi, który w 218 p. n. e. wkroczył do Italii zaczynając drugą wojnę punicką.

Przez 14 lat wojska Hannibala przebywały w Italii i mimo kilku wielkich zwycięstw nie złamały Rzymu, który przeniósł wojnę na terytorium Kartaginy.

W 202 p. n. e. pod Zamą Scypion Afrykański pobił Hannibala. Kartagina przegrała wojnę i musiała zrzec się większości swych ziem. Rzym stał się pierwszą potęgą świata śródziemnomorskiego.

Swój mocarstwowy status potwierdził już w 197 p. n. e., masakrując pod Kynoskefalaj w Tesalii armię macedońską. Siedem lat później pod Magnezją w Azji Mniejszej rzymskie legiony pokonały wojska Seleucydów, pierwszej potęgi świata helleńskiego, udowadniając, że są najlepszą armią na świecie.

Narodziny imperium i początki kryzysu

Państwo rzymskie zaczęło się błyskawicznie rozrastać. W 146 p. n. e. ostatecznie podbite zostały Kartagina i Grecja. W 133 p. n. e. władca Pergamonu w Azji Mniejszej zapisał Rzymowi całe swoje królestwo jako spadek. W tym samym roku padło iberyjskie miasto Numancja, stawiające przez wiele lat opór legionom znad Tybru.

W 121 p. n. e. Rzymianie opanowali południową Galię, dwadzieścia lat później Cylicję w Azji Mniejszej, a w 96 p. n. e. graniczącą z Egiptem - Cyrenajkę.

Sukcesy te zwiększyły zamożność wyższych klas społecznych, które nabywały wielkie majątki ziemskie. Pracowali w nich niewolnicy. Ich praca zastępowała działalność drobnych posiadaczy ziemskich, którzy tworzyli trzon armii.

Przebywając długo na wojnach w odległych krajach tracili swoje ziemie na rzecz wielkich posiadaczy ziemskich. Ubywało, więc średniozamożnych Rzymian, co wpływało na liczbę dostępnych rekrutów, ze względu na obowiązujący cenzus majątkowy przy naborze do armii.

Rosnąca przepaść między biednymi i bogatymi wywołała ostry konflikt społeczny. By uzdrowić sytuację, Tyberiusz Grakchus, zaproponował w 133 p. n. e. reformę agrarną, która przewidywała rozdanie ubogim państwowej ziemi, którą zagarnęli bogaci. Pomysł spotkał się z silnym oporem. Grakchus został zamordowany.

10 lat później korzystne dla ubogich reformy próbował wprowadzić jego brat Gajusz Grakchus, ale podzielił los Tyberiusza. Pod koniec II wieku p. n. e. Mariusz przekształcił armię obywatelską, która coraz bardziej cierpiała na brak rekrutów, w armię zawodową, w której mogli służyć również najbiedniejsi. Tak zreformowana armia pobiła w 103 i 102 p. n. e. germańskie plemiona Teutonów i Cymbrów, które najechały Galię. Nikt się wtedy nie spodziewał, że reforma ta zabije republikę.

Koniec republiki

W 91 p. n. e. zbuntowali się italscy sprzymierzeńcy Rzymu. Po trzech latach walk bunt został stłumiony, ale kraj pogrążył się w wojnie domowej między dwoma rzymskimi wodzami Mariuszem i Sullą. Ich armie walczyły dla swoich wodzów, a nie dla republiki, jak armia obywatelska.

Kresu wojnie nie położyła śmierć Mariusza w 86 p. n. e. Pięć lat później zwycięski Sulla został dożywotnim dyktatorem. W 79 p. n. e. zrzekł się dyktatury i wkrótce potem zmarł. Kraj jednak pogrążony był w wojnach. W Hiszpanii wciąż walczyli przeciwnicy Sulli.

Na wschodzie trwały wojny z Mitrydatesem, a w 73 p. n. e. w Italii wybuchło wielkie powstanie niewolników pod wodzą Spartakusa. Po wielkich sukcesach na wschodzie na pierwszą postać w republice wyrósł Pompejusz. Nie był jednak na tyle silny, by rządzić samemu.

W 60 p. n. e. powstał pierwszy triumwirat. Pompejusz, Juliusz Cezar i Krassus podzielili się władzą w kraju, zachowując jednak całą fasadę republikańskiego ustroju. Triumwirat przetrwał do śmierci Krassusa pod Karrami w 53 roku p. n. e. Cezar, który w latach 58-52 p. n. e. podbił Galię, i Pompejusz zostali sami. W 50 p. n. e. Cezar mimo senackiego zakazu wkroczył do kontrolowanej przez zwolenników Pompejusza Italii. Wojna między dwoma wielkimi wodzami objęła całe imperium.

W 48 p. n. e. pod Farsalos w Grecji zwyciężył Cezar. Cała władza znalazła się w rękach jednego człowieka.

15 marca 44 roku p. n. e. przerażeni wizją powrotu monarchii spiskowcy, pod wodzą Marka Brutusa i Gajusza Kasjusza Longinusa zasztyletowali Cezara. Nie zdołali jednak przywrócić republiki, gdyż przeciwko nim stanęli dwaj najbliżsi współpracownicy Cezara – Marek Antoniusz i Marek Lepidus oraz jego dziedzic - Cezar Oktawian, którzy utworzyli drugi triumwirat. W 42 p. n. e. pod Filippi w Macedonii zabójcy zdobywcy Galii zostali pokonani.

Wkrótce potem Lepidus został odsunięty z triumwiratu, a imperium zostało podzielone na dwie części – Oktawian rządził na zachodzie, a Antoniusz na wschodzie. Podział nie mógł jednak trwać wiecznie.

We wrześniu 31 p. n. e. w bitwie morskiej pod Akcjum flota Oktawiana pokonała flotę Antoniusza i jego kochanki, egipskiej królowej Kleopatry. W następnym roku Oktawian przybył do Egiptu. Antoniusz i Kleopatra popełnili samobójstwo, a dziedzic Cezara przyłączył Egipt do imperium. Trzy lata później senat nadał mu tytuł „August” – boski. Tak narodziło się cesarstwo.

Źródło:

M. A. Maszkin, „Historia starożytnego Rzymu”, wyd. Książka i Wiedza, Warszawa 1950

Rzym i cywilizacja klasyczna na zachodzie, Ilustrowana Historia Świata tom III, John M. Roberts, wyd. Świat Książki, Warszawa 1999